Γιατί νιώθω δική μου την ανησυχία των άλλων – ενσυναίσθηση ή έλλειψη ορίων;

Χτυπάει το τηλέφωνο. Στην άλλη γραμμή μια φίλη περιγράφει με ένταση το πρόβλημα που αντιμετωπίζει στη δουλειά της. Ή ο σύντροφός μου μπαίνει στο σπίτι μεταφέροντας τον εκνευρισμό από την κίνηση στους δρόμους. Πριν καλά καλά το καταλάβω, ένας κόμπος δημιουργείται στο στομάχι μου. Η δική τους ανησυχία περνάει στο δικό μου σώμα. Έχω πιάσει τον εαυτό μου να αγχώνεται βαθιά, χωρίς να έχω κάποιο πραγματικό, δικό μου πρόβλημα να λύσω εκείνη τη στιγμή. Η ένταση στην ατμόσφαιρα μοιάζει να κολλάει πάνω μου.

Πολλοί από εμάς τείνουμε να αποδίδουμε αυτή την αντίδραση στην ενσυναίσθηση ή την ευαισθησία του χαρακτήρα μας. Στην πραγματικότητα, η όλη διαδικασία κρύβει πολύ πιο σύνθετες εσωτερικές δυναμικές. Η ανησυχία λειτουργεί ως ένα εσωτερικό σήμα που προειδοποιεί για κάτι που μοιάζει απειλητικό, φέρνοντας συχνά στην επιφάνεια φόβους εγκατάλειψης, επίκρισης ή συναισθηματικής εξάντλησης. Όταν βρισκόμαστε δίπλα σε έναν άνθρωπο που νιώθει πίεση, ο δικός του εσωτερικός κραδασμός μεταφέρεται στον κοινό μας χώρο. Εμείς, χωρίς να το επιλέγουμε συνειδητά, απορροφούμε αυτή την κατάσταση, επειδή ακριβώς ξυπνάει γνώριμα, παλιά δικά μας μοτίβα.

Η εξήγηση βρίσκεται συχνά στα πρώτα χρόνια της ζωής μας και στον τρόπο που μάθαμε να σχετιζόμαστε με τους γύρω μας. Από τη γέννησή μας, αναπτύσσουμε την ικανότητα να ρυθμίζουμε τα συναισθήματά μας μέσα από τους ανθρώπους που μας φροντίζουν. Όταν μεγαλώνουμε σε ένα περιβάλλον όπου οι φροντιστές μας παρουσίαζαν αστάθεια ή έντονη συναισθηματική φόρτιση, ο παιδικός μας εαυτός ίσως αναγκάστηκε να αναλάβει τον ρόλο του συναισθηματικού ρυθμιστή. Συνηθίσαμε από νωρίς να διαβάζουμε το κλίμα του σπιτιού και να παραμερίζουμε τις δικές μας ανάγκες. Η ταύτιση με τα συναισθήματα των άλλων έγινε μηχανισμός επιβίωσης. Κάπως έτσι εδραιώθηκε η πεποίθηση: «Πρέπει να είσαι εσύ καλά, για να νιώθω εγώ ασφάλεια».

Αυτά τα μοτίβα μάς ακολουθούν πιστά στην ενήλικη ζωή. Όταν κάποιος δικός μας βιώνει ανησυχία, ο εγκέφαλός μας χτυπάει συναγερμό. Τα όρια ανάμεσα στο τι νιώθει ο άλλος και στο τι νιώθουμε εμείς θολώνουν. Μπαίνουμε αυτόματα σε λειτουργία φροντιστή ή διασώστη. Προσπαθούμε να βρούμε άμεσες λύσεις, να δώσουμε συμβουλές, να ηρεμήσουμε την κατάσταση πάση θυσία. Κάνοντας το δικό τους πρόβλημα δικό μας, τρέφουμε την ψευδαίσθηση ότι θα ελέγξουμε την κατάσταση και θα επαναφέρουμε τη γαλήνη στον χώρο.

Υπάρχει παράλληλα ένας ακόμη καθοριστικός παράγοντας σε αυτή τη συμπεριφορά μας: η δυσκολία μας να αντέξουμε το αίσθημα της αδυναμίας. Το να παρατηρείς κάποιον που αγαπάς να ταλαιπωρείται και να διαπιστώνεις πως δεν μπορείς να αλλάξεις την πραγματικότητά του, δημιουργεί ένα αφόρητο αίσθημα αβοηθητότητας. Για όσους από εμάς έχουμε βιώσει παλαιότερα συναισθηματικό χάος, η αβοηθητότητα έχει συνδεθεί με τον κίνδυνο και την απομόνωση. Έτσι, η δική μας ανησυχία έρχεται να καλύψει αυτό το κενό. Η παρόρμηση να δράσουμε, να κάνουμε κάτι άμεσα, λειτουργεί ως άμυνα απέναντι στην ωμή αλήθεια: κάποιες φορές, δεν έχουμε τη δύναμη να αλλάξουμε το πώς νιώθει ένας άλλος άνθρωπος.

Εδώ ακριβώς η ψυχοθεραπεία έρχεται να προσφέρει μια διέξοδο, εξετάζοντας αυτά τα βαθιά ριζωμένα μοτίβα. Μέσα από τη θεραπευτική διαδικασία, ξεκινάμε να κατανοούμε πώς η ανησυχία των γύρω μας συνδέεται με τη δική μας προσωπική ιστορία. Μαθαίνουμε σταδιακά να διαχωρίζουμε τα δικά μας συναισθήματα από τα συναισθήματα των ανθρώπων που αγαπάμε.

Χτίζουμε την ικανότητα να στεκόμαστε δίπλα σε κάποιον που δυσκολεύεται, προσφέροντας υποστήριξη, χωρίς όμως να απορροφούμε τον πανικό του. Αναπτύσσουμε την αντοχή να παρατηρούμε τις αντιδράσεις μας με περιέργεια, αντί να νιώθουμε την καταναγκαστική ανάγκη να παρέμβουμε.

Μαθαίνοντας να αντέχουμε και αναγνωρίζοντας με σαφήνεια τα δικά μας όρια, δημιουργούμε επιτέλους χώρο για καθαρές, ουσιαστικές σχέσεις. Μπορούμε πλέον να είμαστε παρόντες στις δυσκολίες των άλλων, διατηρώντας ταυτόχρονα τη δική μας εσωτερική ισορροπία. Και ίσως αυτή είναι η ουσιαστική αλλαγή που χρωστάμε στον εαυτό μας: να συνυπάρχουμε με τα συναισθήματα των ανθρώπων της ζωής μας, παραμένοντας σταθερά γειωμένοι στη δική μας αλήθεια.