Μελέτη στη Σαρδηνία δείχνει ότι η ανοιχτότητα και η περιέργεια ίσως σχετίζονται με πιο υγιή γήρανση.

Η ιδέα ότι η μακροζωία κρύβεται σε μια «συνταγή» διατροφής ή σε έναν αυστηρό τρόπο ζωής είναι ελκυστική. Ωστόσο, δεδομένα από τη Σαρδηνία, μία από τις γνωστές Blue Zones του κόσμου, δείχνουν ότι ένας λιγότερο προφανής παράγοντας μπορεί να παίζει ρόλο: η προσωπικότητα. Η συγκεκριμένη περιοχή έχει αναφερθεί ότι διαθέτει σχεδόν 10 φορές περισσότερους αιωνόβιους ανά κάτοικο σε σύγκριση με τις ΗΠΑ. Κι όμως, οι άνθρωποι που ζούσαν περισσότερο δεν εμφάνισαν υψηλότερες επιδόσεις σε τυπικούς δείκτες ποιότητας ζωής που σχετίζονται με την υγεία, σε σχέση με γείτονές τους εκτός της ζώνης. Το στοιχείο που φάνηκε να τους διαφοροποιεί ήταν ένα χαρακτηριστικό: η ανοιχτότητα, δηλαδή η περιέργεια, η πνευματική ενασχόληση και η διάθεση να δοκιμάζουν νέα πράγματα.

Η ερευνητική ομάδα, με επικεφαλής την ψυχολόγο Maria Chiara Fastame του Πανεπιστημίου του Κάλιαρι, αξιολόγησε 125 ενήλικες ηλικίας 71 έως 101 ετών. Οι συμμετέχοντες εξετάστηκαν ως προς τα πέντε βασικά χαρακτηριστικά προσωπικότητας, τις δεξιότητες αντιμετώπισης δυσκολιών, τις συνήθειες αναψυχής και την ψυχολογική ευεξία. Ο στόχος δεν ήταν να αποδοθεί η μακροζωία σε έναν μόνο παράγοντα, αλλά να εντοπιστούν μοτίβα που συνδέονται με το πώς οι άνθρωποι γερνούν και πώς βιώνουν την καθημερινότητά τους σε προχωρημένες ηλικίες.

Τα βασικά ευρήματα: ανοιχτότητα, ευσυνειδησία και νευρωτισμός

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, οι υψηλότερες βαθμολογίες στην ανοιχτότητα συνδέθηκαν με περισσότερο χρόνο αφιερωμένο σε χόμπι και με καλύτερη ψυχολογική ευεξία. Παράλληλα, η υψηλότερη ευσυνειδησία συσχετίστηκε με μεγαλύτερη ικανοποίηση από τη ζωή και με ισχυρότερες δεξιότητες αντιμετώπισης. Με άλλα λόγια, όσοι ήταν πιο οργανωμένοι, σταθεροί και προσανατολισμένοι σε στόχους φαίνεται να διαχειρίζονταν καλύτερα τις προκλήσεις. Στον αντίποδα, ο υψηλότερος νευρωτισμός συνδέθηκε με χαμηλότερη ποιότητα ζωής που σχετίζεται με την υγεία. Αυτό ταιριάζει με την ευρύτερη εικόνα που δίνει η ψυχολογική βιβλιογραφία για τη σχέση μεταξύ αυξημένου άγχους/αρνητικών συναισθημάτων και χειρότερων δεικτών ευεξίας.

• Ανοιχτότητα: περισσότερα χόμπι και καλύτερη ψυχολογική ευεξία.
• Ευσυνειδησία: μεγαλύτερη ικανοποίηση από τη ζωή και ισχυρότερες δεξιότητες αντιμετώπισης.
• Νευρωτισμός: χαμηλότερη ποιότητα ζωής που σχετίζεται με την υγεία.

Γιατί η περιέργεια μπορεί να «οδηγεί» υγιείς συμπεριφορές

Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η ανοιχτότητα πιθανότατα δεν προσθέτει άμεσα χρόνια στη ζωή. Το πιο ρεαλιστικό σενάριο είναι ότι η προσωπικότητα επηρεάζει τις καθημερινές επιλογές και συνήθειες, οι οποίες με τη σειρά τους αυξάνουν την πιθανότητα υγιούς γήρανσης. Ένα άτομο που είναι περίεργο για τον κόσμο τείνει να συνεχίζει να μαθαίνει, να παραμένει κοινωνικά συνδεδεμένο και να ξεκινά ή να διατηρεί δραστηριότητες αναψυχής. Αυτές οι συμπεριφορές μπορούν να λειτουργούν προστατευτικά, ιδιαίτερα καθώς αυξάνονται οι ηλικιακές δυσκολίες.

Με απλά λόγια, ο τρόπος ζωής μπορεί να «ακολουθεί» τη διάθεση και το πώς κάποιος αντιμετωπίζει την εμπειρία της καθημερινότητας. Έτσι, το μήνυμα δεν είναι απαραίτητα «γίνε πιο περίεργος» ως μια εύκολη οδηγία, αλλά ότι η περιέργεια μπορεί να είναι ο μηχανισμός πίσω από πολλές συμβουλές υγείας που ήδη ακούγονται συχνά.

Τι δείχνουν άλλες έρευνες για ανοιχτότητα και γνωστική ανθεκτικότητα

Το εύρημα από τη Σαρδηνία δεν εμφανίζεται αποκομμένο. Ξεχωριστές μελέτες έχουν συνδέσει την υψηλή ανοιχτότητα με ισχυρότερη γνωστική εφεδρεία, έναν όρο που χρησιμοποιείται για να περιγράψει την ικανότητα του εγκεφάλου να «αντέχει» καλύτερα αλλαγές και βλάβες. Αυτό έχει σημασία, επειδή η γνωστική εφεδρεία έχει αναφερθεί ως πιθανός προστατευτικός παράγοντας έναντι παθολογιών του εγκεφάλου, συμπεριλαμβανομένης της νόσου Αλτσχάιμερ.

Επιπλέον, μια 13ετής διαχρονική μελέτη διαπίστωσε ότι άτομα με υψηλότερη ανοιχτότητα διατηρούσαν την κρυσταλλωμένη νοημοσύνη —δηλαδή τη γενική γνώση και την ικανότητα αφηρημένης σκέψης— έως σημαντικά μεγαλύτερη ηλικία σε σύγκριση με όσους είχαν χαμηλότερη ανοιχτότητα. Το μοτίβο εμφανίζεται αρκετά συχνά στη σχετική βιβλιογραφία ώστε η προσωπικότητα να μην αντιμετωπίζεται εύκολα ως δευτερεύων παράγοντας, ειδικά όταν εξετάζονται μακροχρόνιες εκβάσεις υγείας και λειτουργικότητας.

Όρια, ερωτήματα και τι σημαίνει πρακτικά

Μια βασική δυσκολία είναι ότι δεν είναι ξεκάθαρο πόσο και με ποιον τρόπο μπορεί να αλλάξει η προσωπικότητα στην ενήλικη ζωή. Αν τα χαρακτηριστικά αυτά είναι σχετικά σταθερά, τότε δεν μετατρέπονται απλώς σε «λίστα στόχων» που υιοθετεί κανείς από τη μια μέρα στην άλλη. Παράλληλα, η μελέτη δεν λέει ότι όποιος είναι λιγότερο ανοιχτός είναι καταδικασμένος, ούτε ότι η περιέργεια αποτελεί μαγικό κλειδί. Αυτό που υποστηρίζεται είναι μια συσχέτιση: οι αιωνόβιοι που εξετάστηκαν στη Σαρδηνία φάνηκε να παραμένουν περίεργοι για τον κόσμο και να συνεχίζουν να ασχολούνται ενεργά μαζί του μέχρι και σε πολύ προχωρημένες ηλικίες.

Σε πρακτικό επίπεδο, το συμπέρασμα μπορεί να ιδωθεί ως υπενθύμιση ότι οι νοητικές και κοινωνικές δραστηριότητες, τα χόμπι και η δια βίου μάθηση δεν είναι απλώς «ευχάριστες συνήθειες». Για αρκετούς ανθρώπους, ενδέχεται να αποτελούν μέρος ενός ευρύτερου μοτίβου που στηρίζει την ψυχολογική ευεξία και την καλύτερη προσαρμογή στη γήρανση.