Λήθη: Να θυμηθώ να ξεχάσω ή πώς κατέκτησα την τέχνη του να τα αφήνω πίσω μου

Για πολύ καιρό, η μνήμη ήταν για μένα ένα ιερό κειμήλιο, ένας αδιάψευστος μάρτυρας του ποια είμαι και τι έχω ζήσει. Νόμιζα πως το να ξεχνάω κάτι ήταν μια αδυναμία, ένα ψεγάδι στην προσωπική μου ιστορία, κάτι που έπρεπε να παλέψω να διορθώσω. Ήθελα να θυμάμαι τα πάντα: κάθε στιγμή χαράς, κάθε μάθημα που πήρα, κάθε πρόσωπο που συνάντησα. Η σκέψη και μόνο της απώλειας μιας ανάμνησης με τρόμαζε, σαν να έχανα ένα κομμάτι του εαυτού μου.

Και όμως, καθώς οι μέρες περνούσαν και οι εμπειρίες συσσωρεύονταν, άρχισα να συνειδητοποιώ κάτι πολύτιμο. Αυτή η αδιάκοπη προσπάθεια να κρατήσω τα πάντα ζωντανά στη μνήμη μου, άρχισε να γίνεται βάρος. Ήταν σαν να κουβαλούσα μια τεράστια αποθήκη γεμάτη αντικείμενα, πολλά από τα οποία δεν τα χρειαζόμουν πια, κάποια ήταν φθαρμένα και άλλα απλώς μου έπιαναν χώρο. Ήταν τότε που η έννοια της λήθης άρχισε να παίρνει μια διαφορετική διάσταση για μένα. Άρχισα να καταλαβαίνω ότι το να ξεχνάς δεν είναι πάντα μια αποτυχία του μυαλού, αλλά μια σκόπιμη, συχνά απαραίτητη λειτουργία του.

Φαντάσου να θυμάσαι με απόλυτη σαφήνεια κάθε λεπτομέρεια της κάθε σου ημέρας: τι έφαγες στο πρωινό την περασμένη Τρίτη, κάθε απόδειξη που κράτησες, κάθε συζήτηση που είχες. Ένα τέτοιο σύστημα δεν θα ήταν δώρο, αλλά μια πραγματική δοκιμασία. Ο εγκέφαλός μας, για να λειτουργεί αποτελεσματικά, πρέπει να συμπυκνώνει, να συνοψίζει και να απορρίπτει. Η λήθη δεν είναι ο εχθρός της μνήμης. Αντιθέτως, ενισχύει την ευελιξία μας και μας απαλλάσσει από τις πληροφορίες που δεν είναι πια σημαντικές. Είναι σαν να καθαρίζεις το σπίτι σου: απομακρύνοντας τα περιττά, δημιουργείς έναν πιο καθαρό, πιο οργανωμένο χώρο για όσα πραγματικά έχουν αξία.

Κι αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό όταν μιλάμε για αναμνήσεις που μας πληγώνουν. Έχεις νιώσει ποτέ να σε παγιδεύουν αναμνήσεις, να σε κρατούν σε έναν κύκλο στενοχώριας, παρεμβατικών σκέψεων και ανεπιθύμητων παρορμήσεων; Από τις αρχαίες φιλοσοφίες μέχρι τη σύγχρονη ψυχοθεραπεία, πολλές προσεγγίσεις στην ανθρώπινη οδύνη μοιράζονται ένα κοινό μήνυμα: μάθε πώς να χαλαρώνεις το κράτημα των αναμνήσεων, των σκέψεων και των μοτίβων που δεν σου χρησιμεύουν πλέον. Τότε, η λήθη αναδεικνύεται σε ένα πραγματικά ισχυρό εργαλείο.

Πώς, όμως, μπορούμε να ξεχάσουμε; Πώς κατακτάμε αυτήν την τέχνη; Δεν μπορούμε απλώς να διατάξουμε τον εαυτό μας να ξεχάσει, όπως δεν μπορούμε να διατάξουμε τον εαυτό μας να κοιμηθεί. Ίσως, το κλειδί βρίσκεται στο πώς θυμόμαστε.

Από τα αμέτρητα πράγματα που συναντάς κάθε μέρα, μόνο ένα μικρό μέρος τους γίνεται ανάμνηση.

Η προσοχή σου δημιουργεί το αρχείο: Εσύ επιλέγεις πού στρέφεις την προσοχή σου. Η μνήμη δεν είναι απλώς μια καταγραφή της ζωής μας. Είναι το αποτύπωμα του τι προσέξαμε. Γι' αυτό μπορείς, τουλάχιστον εν μέρει, να ελέγξεις και να διαμορφώσεις τη μνήμη σου. Εστίασε σε ό,τι θέλεις να προσέξεις και επανάλαβέ το. Με τον καιρό, η αχρησιμοποίητη ανάμνηση αναπόφευκτα θα ξεθωριάσει.

Η επανάληψη ενισχύει ή αδυνατίζει: Ο εγκέφαλός σου αντιλαμβάνεται την επανάληψη ως ένα μήνυμα ότι μια πληροφορία μπορεί να είναι χρήσιμη ξανά. Αν συνεχώς επαναφέρεις στο μυαλό σου μια αρνητική εμπειρία, την ανατροφοδοτείς. Αν, όμως, επιλέξεις να μην επανέρχεσαι σε αυτήν, αν δεν την επαναλαμβάνεις νοητικά, σταδιακά χάνει τη δύναμή της.

Το συναίσθημα ως «μαρκαδόρος: Το συναίσθημα δρα σαν ένας μαρκαδόρος για τη μνήμη. «Αυτό έχει σημασία», λέει στον εγκέφαλο, «Θυμήσου το». Γι' αυτό είναι πιο εύκολο να θυμηθείς την ημέρα του γάμου σου ή τη στιγμή που η αγαπημένη σου ομάδα κέρδισε ένα σημαντικό παιχνίδι, σε σύγκριση με το τι έφαγες το μεσημέρι σε μια συνηθισμένη Τρίτη. Και όταν μια ανάμνηση συνδέεται με αρνητικά συναισθήματα, είναι ακόμα πιο δύσκολο να σβηστεί. Εδώ, όμως, βρίσκεται και η δύναμή σου: μπορείς να αρχίσεις να αποσυνδέεις το συναίσθημα από την ανάμνηση. Δεν είναι εύκολο, αλλά είναι εφικτό.

Η επιστήμη αρχίζει τώρα να κατανοεί τους μηχανισμούς πίσω από τη «λήθη». Παλαιότερα, οι νευροεπιστήμονες πίστευαν ότι το ξεχνάμε ήταν απλώς το παθητικό ξεθώριασμα των αναμνήσεων με την πάροδο του χρόνου. Όλο και περισσότερα στοιχεία δείχνουν ότι, εκτός από τη φυσική φθορά της παθητικής λήθης, υπάρχει μια βιολογική διαδικασία «ενεργούς λήθης» με μηχανισμούς σε μοριακό επίπεδο, καθώς και σε επίπεδο συστημικών δικτύων. Ο εγκέφαλός σου αναδιαμορφώνεται συνεχώς. Ο ύπνος, οι νέες εμπειρίες, η σωματική δραστηριότητα και ακόμη και η γέννηση νέων νευρώνων μπορούν να βοηθήσουν τον εγκέφαλο να ανανεώσει τις παλιές αναμνήσεις και να δημιουργήσει χώρο για νέες.

Λοιπόν, πώς μπορούμε να «ξεχνάμε» καλύτερα, με έναν τρόπο που να μας εξυπηρετεί;

Δεν μπορούμε απλώς να διατάξουμε τον εαυτό σου να ξεχάσει. Αλλά μπορείς να επηρεάσεις τι ενισχύει ο εγκέφαλός σου και τι αφήνει σταδιακά να φύγει.

Εστίασε την προσοχή σου σε ό,τι έχει πραγματικά αξία για εσένα: επανέλαβε νοητικά τις αξίες, τις σχέσεις και τους στόχους που θέλεις να διατηρήσεις.

Εξασκήσου να αφήνεις πίσω μικρές πικρίες και επαναλαμβανόμενες συγκρούσεις: δες τις ως κάτι που δεν σου προσφέρει πια και άφησέ το να ξεθωριάσει.

Προστάτεψε τον ύπνο σου, γυμνάσου τακτικά και δημιούργησε χώρο για νέες εμπειρίες: Όλα αυτά συμβάλλουν στην υγεία του εγκεφάλου και στην ικανότητά του να επεξεργάζεται και να ανανεώνει τις πληροφορίες.

Το πιο σημαντικό είναι να αναγνωρίσεις ότι η λήθη δεν είναι πάντα αποτυχία. Μερικές φορές, είναι θεραπεία. Η μνήμη μας δίνει συνέχεια, αλλά δεν είναι ένα τέλειο αρχείο. Είναι επιλεκτική, προσαρμοστική και ανασυγκροτητική. Είμαστε πλασμένες όχι μόνο από όσα θυμόμαστε, αλλά και από όσα ξεχνάμε.

Η προσοχή σου δημιουργεί το αρχείο των εμπειριών σου. Η λήθη το επεξεργάζεται. Γινόμαστε αυτό στο οποίο δίνουμε σημασία. Αλλά και το αντίστροφο ισχύει: μας διαμορφώνει επίσης αυτό στο οποίο σταματάμε να δίνουμε σημασία. Η λήθη δεν διαγράφει απλώς το παρελθόν. Μας απελευθερώνει να προχωρήσουμε.